2025 жылдың соңында Ирландияның Активтерді басқару жөніндегі ұлттық агенттігі (NAMA) өз қызметінің іс жүзінде аяқталғанын жариялады. Бұл ұйым Жаһандық қаржы дағдарысы кезеңінде мемлекет құрған дағдарысқа қарсы негізгі құралдардың бірі болды.

2026 жылы тиісті заңнамалық акт қабылданғаннан кейін агенттіктің ресми түрде таратылуы күтілуде. Қалған активтер мен функциялар – шамамен 30 млн еуро көлеміндегі портфель және бірқатар сот процестері – Ұлттық қазынашылықты басқару агенттігінің (NTMA) құрамындағы арнайы құрылған Resolution Unit бөлімшесіне беріледі.

Тәуелсіз тиімділік бағасы

Өз қызметін аяқтау қарсаңында NAMA тәуелсіз зерттеу жүргізуді бастамалап, оны Ирландияның жетекші экономистерінің бірі, Экономикалық және әлеуметтік зерттеулер институтының ғылыми қызметкері профессор Джон Фицджеральдқа тапсырды.

Зерттеудің мақсаты – агенттік қызметін екі негізгі сұрақ арқылы объективті бағалау:

• банктердің проблемалық активтерін сатып алу бағасы қаншалықты әділ болды?
• NAMA бұл активтерді тиімді басқарып, мемлекет үшін барынша жоғары қайтарым қамтамасыз ете алды ма?

«NAMA: қаржы дағдарысын басқарудағы рөлі және экономикалық қалпына келу үшін жағдай жасау» атты есеп Ирландияның дағдарысқа қарсы саясатын түсінуде маңызды үлес қосты.

Құрылу алғышарттары

2008 жылғы қаржы дағдарысы Ирландия экономикасына ауыр соққы берді: банк секторы ірі шығындарға ұшырап, мемлекеттік қаржы жүйесіне елеулі қысым түсті.

Осындай жағдайда үкімет шұғыл шаралар қабылдауға мәжбүр болды, атап айтқанда банктердің міндеттемелеріне кепілдік беру және оларды қайта капиталдандыру. Осы стратегияның негізгі элементі ретінде 2009 жылы NAMA құрылып, оған проблемалық активтерді шоғырландыру және басқару міндеті жүктелді.

Негізгі шешім: активтерді әділ бағалау

Ең күрделі әрі маңызды кезеңдердің бірі – банктерден берілген активтерді қайта бағалау болды.

Оларды беру сәтінде активтердің құны айтарлықтай жоғары бағаланған және нақты тәуекелдерді көрсетпеген. NAMA елеулі дисконттарды қолдана отырып:

• банктердің нақты шығындарын мойындады;
• қаржы жүйесінің ашықтығын арттырды;
• қалпына келу үшін шынайы негіз қалыптастырды.

Бұл шешімнің ауқымды салдары болды: шығындарды мойындау банктердің капиталға деген қажеттілігін арттырып, нәтижесінде ЕО мен ХВҚ тарапынан қаржылық көмек тартуға алып келді.

Ойластырылған қаржылық модель

NAMA-ның қаржыландыру құрылымы мемлекеттік қарыз шектеулерін және жүйенің тұрақтылығын сақтау қажеттілігін ескере отырып жасалды.

Негізгі элементтер:

• мемлекеттік кепілдікпен қамтамасыз етілген облигациялар шығару;
• Еуропалық орталық банк арқылы өтімділікке қол жеткізу;
• жеке инвесторлардың қатысуы.

Бұл тәсіл қарыз алу құнын төмендетуге, мемлекеттік қарызға түсетін жүктемені азайтуға және агенттік қызметінің тұрақты қаржыландырылуын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.

Активтерді басқару орталықтандырылған жүйесі

NAMA проблемалық активтерді басқару үшін ауқымды орталықтандырылған платформа құрды, оған:

• шамамен 12 000 несие;
• ондаған мың жылжымайтын мүлік нысандары;
• күрделі міндеттемелері бар жүздеген қарыз алушылар кірді.

Табыстың маңызды факторы – басқарудың кәсібиленуі, соның ішінде бірыңғай стандарттарды енгізу, мамандандырылған команда құру және қарыз алушылармен белсенді жұмыс, соның ішінде қарыздарды қайта құрылымдау.

Уақытқа негізделген стратегия

Ең маңызды шешімдердің бірі – дағдарыс кезеңінде активтерді жедел сатудан бас тарту болды.

Сыртқы қысымға қарамастан, NAMA мынадай стратегияны таңдады:

• рецессия кезінде активтерді жаппай сатпау;
• нарықтың қалпына келуін күту;
• активтерді кезең-кезеңімен сату.

2013 жылдан басталған экономикалық өсім бұл тәсілдің дұрыстығын дәлелдеді: активтердің құны өсіп, шығындарды азайтуға және оң қаржылық нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік берді.

Қаржылық нәтижелер

NAMA өз қызметінің қорытындысы бойынша:

• шамамен 5,6 млрд еуро көлемінде жиынтық профицит қалыптастырды;
• мемлекеттік бюджетке елеулі түсімдерді қамтамасыз етті;
• активтерді бағалау мен басқару стратегиясының дұрыстығын дәлелдеді.

Сонымен қатар сарапшылар бұл нәтижелер жоғары тәуекел жағдайында қол жеткізілгенін атап өтеді: тіпті шағын экономикалық күйзелістердің өзі қорытынды нәтижеге айтарлықтай әсер етуі мүмкін еді.

Негізгі сабақтар

NAMA тәжірибесі басқа елдер мен институттар үшін маңызды қорытындылар ұсынады:

1. Активтерді шынайы бағалау – сенім мен тиімділіктің негізі.
2. Шығындарды ерте мойындау жүйені жылдам тұрақтандыруға мүмкіндік береді.
3. Орталықтандырылған басқару бақылау мен нәтижелілікті арттырады.
4. Икемді стратегия нарық циклдарын ескеруді талап етеді.
5. Қолжетімді қаржыландыру мемлекеттік қаржыға түсетін қысымды азайтады.
6. Институционалдық тәуелсіздік шешімдердің сапасын қамтамасыз етеді.

Қорытынды бағалау

Профессор Фицджеральдтың қорытындысына сәйкес, NAMA қызметін «жалпы алғанда табысты» деп бағалауға болады.

Агенттік банк жүйесін тұрақтандыруда маңызды рөл атқарды, активтерді бағалаудың ашықтығын қамтамасыз етті және Ирландия экономикасының қалпына келуіне елеулі үлес қосты.

Қол жеткізілген профициттің «теңгерімді» деп бағалануы маңызды: айтарлықтай жоғары немесе төмен нәтиже активтерді сатып алу кезінде қателіктер болғанын көрсетуі мүмкін еді.

Сонымен қатар активтерді жедел сатудан бас тарту мемлекетке олардың барынша толық құнын алуға мүмкіндік берді. Бүгінде NAMA тәжірибесі дағдарысқа қарсы басқарудың халықаралық деңгейдегі табысты үлгілерінің бірі ретінде қарастырылады.

NAMA басшылығының пікірі

NAMA төрағасы Эйдан Уильямс:

«NAMA бұрын-соңды болмаған дағдарыс кезеңінде мемлекеттің ауқымды араласуын білдірді. Бүгінде оның қызметі аяқталар тұста біз қол жеткізілген нәтижелер мен агенттіктің экономиканы қалпына келтірудегі үлесін объективті түрде бағалай аламыз».

Бас директор Брендан Макдонаг:

«NAMA өзінің активтердің құнын барынша арттыруға көзделген негізгі міндетін орындады. Агенттік айтарлықтай қаржылық нәтиже көрсетіп қана қоймай, Ирландияның қаржы жүйесінің тұрақтылығын қалпына келтіруде маңызды рөл атқарды».

Профессор Джон Фицджеральдтың зерттеуімен келесі сілтеме арқылы танысуға болады: https://www.nama.ie/uploads/documents/NAMA-report-John-Fitzgerald-final.pdf

NAMA қызметі туралы толығырақ шолуды біздің сайттан мына сілтеме арқылы оқи аласыз: https://fpl.kz/wp-content/uploads/2024/11/nama.pdf

Стратегия, талдау және мемлекеттік органдармен
өзара іс-қимыл басқармасы
Корпоративтік даму департаменті
«Проблемалық кредиттер қоры» АҚ