Қазіргі экономикалық жағдайда берешекті тиімді өндіріп алу Қазақстан Республикасының қаржы жүйесінің тұрақтылығы үшін ерекше маңызға ие. Осы жұмыстың негізгі қатысушыларының бірі – «Проблемалық кредиттер қоры» АҚ, ол проблемалық берешекті қайтару, активтердің құнын қалпына келтіру және мүлікті елдің экономикалық айналымына тарту бойынша кешенді қызметті жүзеге асырады.

Қордың Берешекті өндіріп алу департаменті проблемалық активтермен жұмыс істеуді өндіріп алудың барлық кезеңдерінде – сотқа дейінгі реттеуден бастап атқарушылық іс жүргізу және банкроттық рәсімдеріне дейін жүйелі түрде жүргізеді. Қайтарылған қаражат пен мүлік жаңа жұмыс орындарын құруға, кәсіпкерлікті дамытуға және бюджетке салық түсімдерін арттыруға ықпал етеді.

Сотқа дейінгі берешекті реттеу

Өндіріп алудың бастапқы кезеңі – борышкерлермен сотқа дейінгі жұмыс жүргізу. Бұл кезеңде Қор міндеттемелерді сотқа жүгінбей, ерікті түрде орындауға бағытталған шараларды жүзеге асырады.

Берешек мерзімі өткен жағдайда борышкерге хабарлама жолданады, онда мыналар қамтылады: (1) берешек мөлшері туралы ақпарат; (2) есептелген сыйақы мен өсімпұл сомасы; (3) берешекті ерікті өтеу мерзімдері; (4) ықтимал өндіріп алу шаралары туралы ескерту.

Жеке тұлғалармен өзара іс-қимыл кезінде Қазақстан Республикасының заңнамасы талаптарын сақтау мәселесіне ерекше назар аударылады.

Келіссөздер және міндеттемелерді қайта құрылымдау

Қор қызметінің маңызды құралдарының бірі – қарыз алушылармен келіссөздер жүргізу арқылы берешекті реттеу болып табылады.

Борышкердің қаржылық жағдайына байланысты келесі шаралар қолданылуы мүмкін: (1) берешекті қайта құрылымдау; (2) төлем кестесін өзгерту; (3) мерзімін кейінге қалдыру беру; (4) қарызды өтеудің өзара қолайлы тетіктерін іздеу.

Мұндай тәсіл қарыз алушылардың экономикалық белсенділігін сақтауға және берешекті қайтару ықтималдығын арттыруға мүмкіндік береді.

Проблемалық активтермен және коллекторлық агенттіктермен жұмыс

Борышкер міндеттемелерін орындаудан жалтарған жағдайларда Қор заңнамада көзделген өндіріп алу тетіктерін қолдануға, оның ішінде берешекті коллекторлық агенттіктерге беруге немесе талап ету құқығын беруге (цессия) құқылы.

Бұл ретте коллекторлық агенттіктердің қызметі қатаң түрде заңнама шеңберінде жүзеге асырылады және уәкілетті органдардың бақылауында болады.

Сонымен қатар Қор борышкерлердің мүлкін анықтау, қайтару және сақтауға бағытталған белсенді жұмыстар жүргізеді. Өндіріп алудың елеулі бөлігі тек ақша қаражатымен ғана емес, Қордың балансына қабылданатын мүлік арқылы да жүзеге асырылады.

Соттық өндіріп алу сатысы

Егер сотқа дейінгі шаралар нәтиже бермеген жағдайда, Қор берешекті сот тәртібімен өндіріп алуды бастайды.

Талап қою арыздары Қазақстан Республикасының іс жүргізу заңнамасының талаптарына сәйкес соттарға беріледі. Сот тәртібімен мынадай мәселелер қаралады: (1) берешекті өндіріп алу туралы талаптар; (2) кепіл мүлкіне өндіріп алуды қолдану; (3) міндеттемелерді орындауға байланысты даулар; (4) борышкерлерді банкрот деп тану мәселелері.

Соттық саты кредиторлардың мүдделерін қорғаудың және өндіріп алу рәсімінің заңдылығын қамтамасыз етудің маңызды тетігі болып табылады.

Атқарушылық іс жүргізу және мәжбүрлеп өндіріп алу шаралары

Сот шешімі заңды күшіне енгеннен кейін атқарушылық құжаттар мәжбүрлеп орындату үшін сот орындаушыларына жіберіледі.

Атқарушылық іс жүргізу шеңберінде келесі шаралар қолданылады: (1) банк шоттарына тыйым салу; (2) борышкердің табысынан қаражат ұстау; (3) жылжымалы және жылжымайтын мүлікке тыйым салу; (4) Қазақстан Республикасынан шығуға шектеу қою; (5) мүлікті сату; (6) кепіл мүлікке өндіріп алуды қолдану.

Міндеттемелерді қамтамасыз етудің ең кең таралған тәсілі ретінде жылжымайтын мүлікке, жер учаскелеріне, өндірістік объектілерге және көлік құралдарына кепіл қою сақталып отыр.

Мүлікті өткізу және активтерді экономикаға тарту

Қор қызметінің басым бағыттарының бірі – қайтарылған активтерді экономикалық айналымға тарту болып табылады. Өткізілген мүлік мына мақсаттарда пайдаланылады: (1) жаңа өндірістерді іске қосу; (2) бизнесті дамыту; (3) инвестициялар тарту; (4) жұмыс орындарын құру; (5) салық түсімдерін ұлғайту.

Соңғы жылдары ғана 15 млрд теңгеден астам сомаға активтер экономикалық айналымға тартылды, оның ішінде жер учаскелері, ғимараттар және өндірістік кешендер бар. Осы объектілер негізінде жаңа инвестициялық және кәсіпкерлік жобалар іске асырылуда.

Жеке тұлғалардың банкроттығы

Қор сондай-ақ жеке тұлғалармен берешекті реттеу және банкроттық рәсімдерін қолдану мәселелері бойынша жұмыс жүргізеді.

2023 жылдан бастап Қазақстанда жеке тұлғалардың банкроттығы институты қолданылады, ол заңда көзделген негіздер болған жағдайда азаматтарға: (1) төлем қабілеттілігін қалпына келтіру рәсімінен өтуге; (2) борыш жүктемесін реттеуге; (3) қайтарылмайтын берешекті есептен шығаруға мүмкіндік береді.

Қор мамандары азаматтарға кеңес беру қызметтерін жүргізіп, борыштық міндеттемелерді реттеудің құқықтық тетіктерін түсіндіреді.

Заңды тұлғаларды банкроттау және оңалту

Заңды тұлғаларға қатысты Қор кәсіпорындарды банкроттау және оңалту рәсімдеріне қатысады. Бұл рәсімдердің негізгі міндеттері: (1) кредиторлардың мүдделерін қорғау; (2) берешекті қайтару; (3) борышкер мүлкін әділ бөлу; (4) оңалту перспективалары болған жағдайда кәсіпорындардың төлем қабілеттілігін қалпына келтіру.

Қасақана банкроттық белгілері, мүлікті жасыру немесе өзге де заңсыз әрекеттер анықталған жағдайларда Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес тиісті шаралар қабылданады.

Берешекті өндіріп алу департаменті жұмысының нәтижелері

«Проблемалық кредиттер қоры» АҚ Берешекті өндіріп алу департаментінің жұмысы тұрақты оң динамиканы көрсетіп отыр.

2017 жылдан бастап берешектің елеулі көлемі ақшалай қаражат түрінде де, Қордың балансына қабылданған мүлік түрінде де өндіріп алынды. Қайтарылған активтердің едәуір бөлігі қазірдің өзінде экономикалық айналымға тартылып, ел өңірлерінде жаңа жобаларды іске асыру үшін пайдаланылуда.

Берешекті өндіріп алуға кешенді тәсіл Қорға тек проблемалық активтерді қайтаруды қамтамасыз етуге ғана емес, сонымен қатар экономиканың дамуына және Қазақстанның қаржылық тұрақтылығын нығайтуға ықпал ететін маңызды әлеуметтік-экономикалық функцияны орындауға мүмкіндік береді.

Қор қызметіндегі берешекті өндіріп алу жүйесі проблемалық берешекті тиімді реттеуге және мемлекет пен кредиторлардың мүдделерін қорғауға бағытталған құқықтық және ұйымдастырушылық тетіктердің дәйекті кешенін білдіреді.

Сотқа дейінгі жұмыс, сот арқылы өндіріп алу, атқарушылық іс жүргізу, банкроттық рәсімдерін сүйемелдеу және активтерді экономикаға тарту – проблемалық активтерді қайтаруды және елдің экономикалық тұрақтылығын қолдауды қамтамасыз ететін бірыңғай жүйенің өзара байланысты элементтері болып табылады.